یکی از ضرورت‌ها برای ورود به هر فعالیتی، داشتن تخصص و مهارت کافی در آن زمینه است. فعالیت فرهنگی و اجتماعی همچون همیاری خانواده، نیز از این مسئله مهم مستثنا نیست، زیرا انجام این فعالیت بدون داشتن دانش و اطلاعات لازم، ممکن است خسارات جبران‌ناپذیری برای خود همیار و دیگران و حتی جامعه در پی داشته باشد. پیامبر اکرم (ص) تخریب حاصل از انجام دادن کار بدون تخصص و آگاهی را بیشتر از اصلاح آن دانسته و می‌فرماید: «مَنْ عَمِلَ عَلی غَیْرِ عِلْمٍ کانَ ما یُفْسِدُ اَکْثَرَ مِمّا یُصْلِحُ؛ هر کسی بدون علم و تخصص، کاری انجام دهد، بیش از آنکه آباد کند، خراب می‌کند.»[1] امام صادق (ع)‌ نیز فرمودند: «كسى كه بدون آگاهى و بصيرت عمل مى‏نمايد، مانند كسى است كه به بيراهه حركت مى‏كند، هر چه سریع‌تر برود از راه اصلى دورتر مى‏گردد.»[2] از این ‌رو ضروری است در گام اول و در یک فضای علمی و مهارتی، آموزش‌های مورد نیاز برای داوطلبان همیاری ارائه شود و همیار نیز در همه مراحل همیاری، این آموزش‌ها را به کار گیرد. «ما در طرح همیاری خانواده، کسانی را می‌پذیریم که حداقل فارغ‌التحصیل سطح یک حوزه علمیه بوده یا کاردانی یکی از رشته‌های دانشگاه را گذرانده باشند. اولویت هم با گرایش‌های مرتبط با تعلیم و تربیت، مشاوره، زن و خانواده، روانشناسی، مددکاری اجتماعی  و ... است. علاوه بر آن، در مجموعه 80 ساعت آموزش کارگاهی و مهارتی برای یک دوره یک‌ساله در نظر گرفته‌ایم تا همیاران خانواده با مهارت بیشتری در این عرصه قدم بگذارند. البته در مواردی افرادی هم پذیرفته‌ایم که دیپلم دارند، ولی سابقه فعالیت فرهنگی اجتماعی زیادی در رزومه آن‌ها ثبت شده است، اما این موارد اندک و استثناء می‌باشد.» لازم است همیاران برای رشد و ارتقاء سطح علمی و مهارتی خود همواره تلاش کنند و در طی فرایند همیاری، مهارت ورزی ضروری را جایگزین کارهای غیر ضروری کنند. «چند سال پیش دوره آموزشی ۴۸ ساعته‌ای برای ۴۰ نفر از متقاضیان شرکت در طرح همیاری خانواده برگزار کردیم. بعد از اتمام دوره و دریافت رزومه و گرفتن مصاحبه و آشنایی بیشتر با متقاضیان، در نهایت ۲۸ نفر برای همکاری با طرح دعوت شدند. بعد از گذشت سه ماه از اجرای طرح، روزی یک خانم حدود ۴۵ الی ۵۰ ساله‌ای به مؤسسه ما آمد و گفت من یکی از شرکت کنندگان در دوره آموزشی همیاران خانواده بودم، ولی به دلایلی شرایط همراهی بعدی با طرح را نداشتم. اما امروز آمدم از شما و همه دست‌اندرکاران طرح همیاری خانواده تشکر کنم، زیرا بعد از پایان دوره آموزشی، یک روحیه و دغدغه‌ای پیدا کردم که سبب شده در مسائل خانواده‌های اطراف خودم مداخله می‌کنم و به یاری خداوند تأثیرگذار هم بوده‌ام. از جمله اینکه در ماه گذشته در بین اقوام پیش‌قدم شدم و با کمک آن‌ها جهیزیه کاملی برای یکی از دختران فامیل که توان مالی ضعیفی داشتند، را فراهم کردیم و این در حالی بود که این خانواده و خانواده داماد از حدود ۱۸ ماه پیش تاکنون منتظر تهیه جهیزیه و برگزاری مراسم ازدواج بودند. و هیچ‌کدام از اقوام به فکر این زوج نبودند.» ۱. مطالعه و تحقیق برای همیاری خانواده‌ها از آنجا که برخی از خانواده‌های هدف همیاری، مشکلات و گرفتاری‌های متعددی دارند که گاهی این گرفتاری سابقه طولانی ۳۰ یا ۴۰ ساله‌ای دارد. و در برخی از خانواده‌ها چند مورد از این مسائل یافت می‌شود. از این رو تأکید می‌شود همیاران خانواده با اساتید مختلف مشاور و روانشناس و اساتید اخلاق و ... در ارتباط باشند و از تجربیات و علم و انفاس این عزیزان جهت اثرگذاری بیشتر در فرایند همیاری کمک بگیرند، همچنین تأکید می‌شود مطالعات خود در زمینه‌های متعدد همیاری خانواده را بیشتر کنند تا مهارت‌ها و قدرت تحلیل و اثربخشی آنان افزایش یابد و گرنه ممکن است در ادامه روحیه ناامیدی و ناکارآمدی در آنان ایجاد شود و به مرور زمان از چرخه همیاری خانواده خارج شوند. «همه اعضای یکی از خانواده‌های هدف همیاری من مبتلا به HIV بودند. زمانی که برای اولین بار وارد منزلشان شدم، کاملاً از من فاصله می‌گرفتند، ولی من به‌صورت اجمالی درباره این بیماری و نحوه ارتباط با چنین بیمارانی مطالعه کردم و اطلاعاتی را به دست آوردم، سپس همراه با بچه شش ماهه‌ام به دیدارشان رفتم. همیشه با مادر خانواده و بچه‌هایش احوالپرسی می‌کردم و در کنارشان می‌نشستم. اصلاً باورشان نمی‌شد. روزی مادر خانواده گفت: «همه از ما فاصله می‌گیرند تا به باور خودشان مبتلا به HIV نشوند؛ اما شما این توهم را کنار گذاشتید و حتی از غذای خانگی ما هم خوردید. این کار شما خیلی به ما روحیه داد این خانم از همسرش که آن‌هم مبتلا به HIV بود، جدا شده بود و خوشبختانه بعد از حدود ۷ ماه رفت و آمد به منزل این خانواده، توانستیم دوباره زمینه ازدواج این خانم با همسر سابقش را فراهم کنیم و قدم کوچکی در راستای تحکیم زندگی این زوج و دو فرزندشان برداریم.» همیاران خانواده باید در همه مراحل و نقش‌های همیاری، همچون مرحله تشخیص و شناسایی مسائل خانواده و مرحله ارجاع و تجویز راهکارهای پیشگیری و درمان آسیب و مشکلات فرد و خانواده و شیوه ارتباط با آنان و ... با مطالعه و تحقیق پیش بروند. «یکی از سرفصل‌های مهارت افزایی همیاران، آموزش‌های عمومی همیاری است که در این سرفصل برخی از عناوین و کتاب‌های آموزشی و مهارتی و حتی برخی از سامانه‌ها، کانال‌ها و گروهای مجازی معرفی می‌شوند تا همیاران خانواده با عضویت یا تهیه آن‌ها بتوانند مباحث عمومی را آموزش ببینند. مثل کتاب اطلس خانواده (اثر: جمعی از نویسندگان قرارگاه مردمی تحول اجتماعی؛ کتاب رضایت از زندگی (اثر: دکتر عباس پسندیده)؛کتاب شیوه‌های دعوت به نماز (اثر: استاد محسن قرائتی)؛ کتاب نعمت‌های الهی (اثر: شیخ حسین انصاریان) و ... کانال هم‌افزایی فعالان خانواده محور ، کانال یار آشنای خانواده در ایتا، آستان مهر (وبگاه آستان مطهر امام رضا (ع): astanemehr.ir؛ وبگاه خانوادۀ اسلامی شمیم: shamimm.ir؛؛  و ... » ۲. داشتن تخصص دینی و مذهبی فضای جامعه ایران یک فضای مذهبی و دینی است. و از طرفی هم معمولاً خانواده‌های ایرانی به افراد دین‌دار و متخصص در دین‌داری، اعتماد بیشتری دارند و بهتر آنان را می‌پذیرند و مشکلات خود را به راحتی با آنان در میان می‌گذارند. یکی از محاسن بهره‌مندی همیاران از دانش مذهبی و دینی، توانمندی همیار برای استفاده از ظرفیت‌ها و راهکارهای دینی در حل مشکلات افراد و خانواده‌های هدف همیاری است. از طرف دیگر آموزه‌ها و الگوهای موفقی در دین اسلام وجود دارد که یک همیار می‌تواند با استفاده از این ظرفیت‌ها، جهت تأثیرگذاری و تغیر رفتار مخاطبان و برطرف نمودن مشکلات و مسائل آنان قدم بردارد و مسیر این فرایند را تسریع بخشد. «از همان ابتدا که فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی برای افراد و خانواده‌های هدف همیاری را آغاز کردیم، به دنبال این بودیم تا از راهکارهای دینی برای ارتباط و تعامل، پیشگیری و توانمندسازی گروه‌های هدف استفاده کنیم. یکی از مهم‌ترین اقداماتی که برای دستیابی به این هدف از آن استفاده کردیم. تدوین مقاله‌ای با عنوان «راهکارهای قرآنی توانمندسازی بانوان سرپرست خانواده» بود. بعد از مدتی با محوریت محتوای این مقاله یک کرسی آزاداندیشی در حوزه علمیه جامعه الزهرا (س) قم برگزار کردیم و اصل مقاله نیز در یکی از نشریات علمی پژوهشی چاپ شد. در این مقاله بر اساس الگوهای قرآن کریم، به این نتیجه رسیدیم که باید تأمین مالی و اقتصادی زندگی زنان با محوریت مردان صورت گیرد. حال یا آن مرد، پدر این خانم یا همسرش هستند و در صورتی که آن خانم نیازمند باشد، باید از طریق مردان ذوی‌القربی و بستگانش تأمین شود. یعنی آموزه‌های دینی در این‌گونه موارد دایره خانواده را گسترده می‌کنند و همه بستگان و اقوام را یک خانواده بزرگ به شمار می‌آورد که باید نسبت به تأمین نیازهای همدیگر اهتمام داشته باشند. البته در مواردی از آیات قرآن نیز به‌صورت محدود و با رعایت همه جوانب کار، تأمین مالی زندگی بر دوش زنان و دختران افتاده است، مثل جریان دختران حضرت شعیب (ع) که در بازه زمانی کوتاهی به علت کهولت سن پدر، اقتصاد و معیشت زندگی بر عهده آنان افتاده بود. که بعد از آشنایی با حضرت موسی (ع) و ازدواج یکی از دختران با آن حضرت، تأمین اقتصادی زندگی خانواده حضرت موسی (ع) و حضرت شعیب (ع)، بر دوش حضرت موسی (ع) افتاد. در ادامه نیز بر اساس همین مقاله، یک طرح جامع تحت عنوان «مهارتکده بانوان» برای توانمندسازی زنان سرپرست خانواده، با رویکرد قرآنی تدوین کردیم و آن را در اختیار برخی از سازمان‌ها و نهادهایی که دغدغه توانمندسازی زنان سرپرست خانواده داشتند، قرار دادیم و تا حدودی فعالیت‌های آنان را تحت تأثیر محتوای این مقاله قرار گرفت.» با توجه به اینکه بخشی از مشکلات خانواده‌ها، به دلیل وجود باورهای نادرست دینی و غفلت از بندگی و عبادت خداوند است. در صورتی‌که همیار به دانش مذهبی و دینی تسلط داشته باشد، توانایی بیشتری در حل این‌گونه مشکلات خواهد داشت. در آیه‌ای از قرآن چنین آمده است: «مَنْ‏ أَعْرَضَ‏ عَنْ‏ ذِكْرِي‏ فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكا؛ هر كس از ياد و ذکر من دل بگرداند، در حقيقت، زندگى تنگ و سختى خواهد داشت‏.»[3] امیرالمؤمنین علی (ع) خطاب به امام حسن (ع) فرمودند: «ای پسرم! همانا تو را به این سفارش مى‌كنم كه پيوسته در فرمان خداوند باشى، و دلت را با ياد او زنده كنى، و به ريسمان او چنگ زنى، چه وسيله‌اى مطمئن‌تر از رابطه تو با خداست اگر سر رشته آن را در دست بگيرى.»[4] بر اساس آیه و روایت فوق، خداوند حکیم خلقت انسان را به‌گونه‌ای بنا کرده که با یاد و توجه به خدا و دستورات او دارای حیات و زندگی معنوی خواهد بود. پس بر همیاران خانواده لازم است با دعوت مخاطبان خود به خواندن نماز و قرائت قرآن و مناجات با خدا و پیروی از فرامین او، شادابی و حیات را برای قلب و روح آنان ایجاد نمایند. تبیین سیره اهل‌بیت (ع) به‌عنوان مهمترین اسوه‌های تربیتی، برگزاری جلسات روضه خانگی، هیئت محلی ویژه خانواده‌ها و همچنین اجرای طرح‌هایی مانند راه‌اندازی صندوق‌های قرض‌الحسنه خانوادگی و ... از جمله راهکارها و ظرفیت‌هایی است که منشأ دینی و مذهبی دارد. «ما می‌توانیم با استفاده از ظرفیت‌های مذهبی از مشکلات متعددی پیشگیری کنیم یا طی فرایند درمان، در کنار خانواده باشیم. یکی از این ظرفیت‌ها تشکیل هیئت هفتگی است. در مناطقی که خانواده‌های هدف طرح، حضور بیشتری دارند، می‌توان یک هیئت محلی تشکیل داد و در این قالب هم به مشکلات مادی و مالی آنان رسیدگی نمود و هم اینکه خود را با برنامه‌های فکری، روحی و معنوی با آن‌ها همراه کرد تا از لغزش مجدد آنان جلوگیری شود.» ۳. انتقال تجربیات و خاطرات همیاری امیر مؤمنان علی (ع) فرمودند: «الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارُبِ؛ عقل، همان حفظ تجربه‌هاست.»[5] و در جاى ديگر فرمودند: «اَلْعَقْلُ غَريزَةٌ تَزيدُ بِالْعِلْمِ بِالتَّجارُبِ؛ عقل غريزه‌اى (الهى) است كه با علم و دانش و تجربه افزايش مى‌يابد.»[6] بنا بر روایت فوق مقتضاى عقل و یا نشانه عاقل بودن این است كه انسان تجربه‌هاى خود و دیگران را حفظ كند، به خاطر سپرد و در موقعیت‌هاى مناسب زندگى از آن‌ها بهره بگیرد و استفاده كردن از تجارب دیگران یکی از ضرورت‌ها زندگی همگان، به ویژه برای افراد کم‌تجربه است. امام صادق (ع) مى‌فرمايد: «لَا يَطْمَعَنَّ ... وَ لَا الْقَلِيلُ التَّجْرِبَةِ الْمُعْجِبُ بِرَأْيِهِ في رِئاسَةٍ؛ افراد کم‌تجربه كه تنها به آراى خود تكيه مى‌كنند، هرگز در کارها موفق نخواهند شد.»[7] امام على (ع) فرمودند: «مَنْ حَفِظَ التَّجَارِبَ أَصَابَتْ أَفْعَالُه‏[8]؛ هر كسی تجربه‏ها را حفظ كند، كارهاى او درست است و به سرانجام می‌رسد.» آن حضرت در روایت دیگری فرمودند: «مَنْ غَنِيَ عَنِ التَّجَارِبِ عَمِيَ عَنِ الْعَوَاقِب‏[9]‏؛  هر کس از تجارب بی‌نیازی جوید عواقب امور را نمى‌بیند.» امام علی (ع) در نامه ۳۱ نهج‌البلاغه خطاب به فرزندش فرمودند: «(ای فرزندم!) به استقبال كارهايى برو كه صاحبان تجربه، زحمت آزمون آن را كشيده‌اند و تو را از تلاش و يافتن بى‌نياز ساخته‌اند، و آنچه از تجربیات آن‌ها نصيب ما شد، به تو هم رسيده، و برخى از تجربیاتی كه بر ما پنهان مانده بود براى شما روشن گردید. پسرم! درست است كه من به‌اندازه پيشينيان عمر نكرده‌ام، امّا در كردار آنان نظر افكندم، و در اخبارشان انديشيدم، و در آثارشان سير كردم تا آنجا كه گويا يكى از آنان شده‌ام، بلكه با مطالعه تاريخ آنان، گويا از اوّل تا پايان عمرشان با آن‌ها بوده‌ام، پس بخش‌هاى روشن و شيرين زندگى آنان را از دوران تيرگى شناختم، و زندگانى سودمند آنان را با دوران زیان‌بارش شناسايى كردم، سپس از هر چيزى مهم و ارزشمند آن را، و از هر حادثه‌اى، زيبا و شيرين آن را براى تو برگزيدم، و ناشناخته‌هاى آنان را دور كردم.» «یکی از سرفصل‌های آموزشی که مورد پذیرش و استقبال همیاران خانواده قرار می‌گیرد، کارگاه تجربه نگاری و انتقال تجربیات است. برای برگزاری این برنامه، هر دو هفته یک‌بار همیاران خانواده حدود یک ساعت تجربیات و خاطرات تلخ و شیرین از همیاری خود را برای دیگر هم‌سنگرانشان بیان می‌کنند و همه تجربیات ثبت و ضبط می‌شود همچنین در سال ۱۴۰۱ اولین رویداد هم‌افزایی و اشتراک‌گذاری تجربیات و خاطرات فعالان خانواده با حضور ۱۳۰ نفر از همیاران برگزار کردیم و همیاران گران‌قدر در سه پنل به مدت ۱۸ ساعت تجربیات و خاطرات همیاری خانواده را برای دیگر هم‌سنگرانشان بیان کردند. علاوه بر آن، یک فرم مخصوصی برای ثبت و ضبط خاطرات و تجربیات همیاران گران‌قدر به‌صورت الکترونیک در نرم‌افزار جبهه آماده شده که همیاران خانواده به‌صورت آنلاین و آفلاین می‌توانند تجربیات و خاطرات خویش را در آنجا ثبت کنند. برخی از تجربیات و خاطراتی که از سه بستر فوق به دست آمده را در این کتاب به‌تناسب مطالب اضافه کرده‌ایم.»   [1]. الکافی، ج 1، ص 44. [2]. المحاسن،‌ ج ۱،‌ ص ۱۸۹. [3]. سوره طه، آیه ۱۲۴. [4]. نهج‌البلاغه، نامه ۳۱. [5]. تحف العقول، ص ۸۰. [6]. عیون الحکم و المواعظ، ص ۵۲. [7]. الخصال، ج ۲، ص ۴۳۴. [8]. غررالحکم و درر الکلم، ص 666. [9]. تصنیف غررالحکم و درر الکلم، ص 444.